Zasady pobytu cudzoziemców na terytorium RP określa ustawa o cudzoziemcach z dnia 13 czerwca 2003 r. (Dz. U. Nr 128, poz. 1175). Zgodnie z ustawą, cudzoziemiec (czyli każdy, kto nie posiada obywatelstwa polskiego) może otrzymać:

• zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, lub
• zezwolenie na osiedlenie się

i na tej podstawie legalnie przebywać na terytorium Polski.

Cudzoziemiec może przekroczyć granicę oraz przebywać na terytorium RP, jeżeli posiada ważny dokument podróży (paszport) oraz wizę, chyba że umowy międzynarodowe zawarte przez Polskę z państwem, którego jest on obywatelem, przewidują częściowe albo całkowite zniesienie obowiązku wizowego. Minister właściwy do spraw wewnętrznych w porozumieniu z ministrem spraw zagranicznych może, w drodze rozporządzenia, zwolnić obywateli jednego lub kilku państw od obowiązku posiadania wizy przy wjeździe na terytorium RP.
Wg stanu na dzień 1 czerwca 2001 roku, posiadanie wizy jest obowiązkowe m.in. dla obywateli:

• Armenii,
• Azerbejdżanu,
• Gruzji,
• Kazachstanu,
• Kirgizji,
• Tadżykistanu,
• Turkmenistanu,
• Uzbekistanu.

Polska zawarła porozumienia o wzajemnym zniesieniu obowiązku wizowego m.in. z Białorusią, Estonią, Litwą, Łotwą, Rosją i Ukrainą, przy czym w niektórych przypadkach tryb przekraczania granicy bez wizy jest ściśle związany z celem podróży.

Status członków rodziny repatrianta, mających inne pochodzenie niż polskie, oprócz ww. ustawy o cudzoziemcach z 2003 r. dodatkowo określa ustawa o repatriacji z dnia 9 listopada 2000r.
Zgodnie z art. 15 ustawy o repatriacji małżonkowi osoby ubiegającej się o wizę w celu repatriacji, nie będącemu osobą pochodzenia polskiego, udziela się zezwolenia na osiedlenie na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.
W odróżnieniu od innych cudzoziemców, członkowie rodziny repatrianta uzyskują zezwolenie na osiedlenie lub odmowę takiego zezwolenia od Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców za pośrednictwem właściwego konsula.
Wniosek o takie zezwolenie składa się w konsulacie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania za granicą i dołącza się do wniosku o wydanie wizy w celu repatriacji składanego przez osobę polskiego pochodzenia.

Cudzoziemcowi, który uzyskał zezwolenie na osiedlenie jako członek najbliższej rodziny repatrianta, wydaje się wizę w celu przesiedlenia. Wiza jest ważna 12 miesięcy - w tym czasie powinien nastąpić wjazd do Polski.
Zgodnie z przepisami ustawy o cudzoziemcach, zezwolenia na osiedlenie w RP wydawane jest na czas nieoznaczony.
Zezwolenie na osiedlenie się i kartę pobytu wydaje wojewoda właściwy ze względu na miejsce zamierzonego pobytu (do niego występuje się z wnioskiem w tej sprawie). Karta jest ważna przez 10 lat od daty wydania i po upływie tego okresu podlega wymianie.
Otrzymanie zezwolenia na osiedlenie się wiąże się z przyznaniem cudzoziemcom wielu praw, z których mogą korzystać na równi z obywatelami polskimi. Mogą np. podejmować pracę bez uzyskiwania dodatkowych zezwoleń i zgód oraz korzystać z dostępu do bezpłatnej służby zdrowia.

Po pięciu latach od uzyskania zezwolenia na osiedlenie się cudzoziemcy mogą ubiegać się o nadanie obywatelstwa polskiego przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej.
W szczególnie uzasadnionych przypadkach, takich jak: trwałe więzi rodzinne, kulturalne, gospodarcze z Polską oraz posiadanie w kraju źródła stałego utrzymania, Prezydent może odstąpić się od wymogu pięcioletniego przebywania w Polsce i nadać cudzoziemcowi obywatelstwo wcześniej.

Wniosek do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o nadanie obywatelstwa składa się za pośrednictwem wojewody właściwego ze względu na miejsce zamieszkania w Polsce.